Jesús fæddist í Betlehem í Júdeu á ríkisárum Ágústusar Sesars, sem kallaði sig keisara  fyrstur rómverskra þjóðhöfðingja.  Um 60 árum áður höfðu Rómverjar  ráðist inn í Palestínu og aukið enn á heimsyfirráð sín með því að leggja undir sig löndin við Miðjarðarhaf og handan  þess.  Á dögum Ágústusar lutu rómverska heimsveldinu meira en 50 milljónir manna af ýmsu þjóðerni – frá Palestínu og Sýrlandi að austanverðu til Spánar í vestri, að meðtöldum mestallri Norður-Afríku og stórum svæðum Evrópu.  Rómverjar voru meistarar skipulags og höfðu öflugan her og því stóð veldi þeirra traustum fótum.  Samgöngur og verslun milli landa gékk greiðar en nokkru sinni hafði áður verið.  Sagnfræðingar hafa hneigst að því, að friðurinn sem ríkti þá í veröldinni undir stjórn Rómverja og framúrskarandi vegakerfi þeirra hafi mjög auðveldað lærisveinum Jesú að breiða út  þau nýju trúarbrögð sem urðu til fyrir kenningu hans.

Palestína áður en Rómverjar komu til sögunnar

Aldirnar síðustu, sem liðið höfðu áður en Jesús fæddist,  valt á ýmsu um stjórnarfar í landinu, sem nefnt var Palestína.  Gyðingunum, sem verið höfðu í útlegð í Babýlon en sneru nú heim til Júdeu, hafði verið leyft að endurbyggja borgir sínar og reisa að nýju musterið í Jerúsalem, en þeir voru áfram seldir undir stjórn Persa.  Síðar báru Grikkir, undir forystu Alexanders mikla, sigurorð af Persum og flæmdu þá burt úr Palestínu.  Herforingjar Alexanders og niðjar þeirra stjórnuðu landinu um langt skeið og fluttu með sér gríska (helleníska) menningu. Einn þeirra, af ætt Selevkída (Antíokkus IV. Epífanes) reyndi að þröngva hellenskum lífsháttum upp á Gyðinga í Palestínu.  Þegar hann lét koma fyrir líkneskju af heiðnu goði í hinu helga musteri Gyðinga árið 168 f. Kr., ærðist fólkið og gerði uppreisn.  Undir forystu Júdasar Makkabeusar vann gyðingaþjóðin sigur á Selevkídum,  náði musterinu aftur á sitt vald og setti á laggirnar eigin landstjórn.

Í nær heila öld  réði gyðingaþjóðin sér sjálf í landi sínu og héldu ættmenni Júdasar Makkabeusar um stjórnartaumana  og urðu konungar og prestar í Ísrael (Hasmónear). Þó töldu ýmsir að ofsi og ójafnaður höfðingja Hasmónea væri síst minni en útlendu kónganna sem verið höfðu á undan þeim og þótti hart undir að búa.  Af þeim sökum kusu Gyðingar að bera ekki hönd fyrir höfuð sér,  þegar Rómverjar hernámu landið árið 63 f. Kr.

Á því tveggja alda bili, er nú leið áður en Jesús var í heiminn borinn, spruttu upp sértrúarflokkar meðal Gyðinga og sýndist sitt hverjum um það hvernig túlka skyldi ritningarnar og ekki urðu menn heldur á eitt sáttir um farnað sinn þessa heims eða afdrif annars lífs; í sem stystu máli:  hvernig lifa bæri jarðlífinu í samhljóðan við trúna.  Þessir flokkar og ágreiningurinn þeirra í milli birtast á síðum Nýja testamentisins og verður fjallað um þá sérstaklega síðar í þessari grein.

Yfirráð Rómverja í Palestínu

Þótt margar þjóðir, hver með sína menningarhætti, létu sín getið í Palestínu á dögum Jesú, kvað þó langmest að Rómverjum.   Þeir stýrðu landinu með atbeina vel þjálfaðra herja. Keisarinn í Róm skipaði landstjóra (prókúrator) yfir Palestínu og hafði sá umsjón með því að þegnarnir greiddu skatta og skyldur og átti líka að afstýra því að lýðurinn gerði uppreisn gegn rómversku stjórnvöldunum.  Rómverjar lögðu þung skattgjöld á landeignir, matvæli og annað það sem gékk kaupum og sölum, og ennfremur á erfðagóss.  Þeir innheimtu líka tolla af þeim er áttu leið um yfirráðasvæði  þeirra.  Fénu var varið til uppihalds hernum og til þess að treysta völd Rómverja í landinu.  Þessi fjárheimta lagðist þyngst á bændur og þá, sem höfðu minna handa á milli.

Rómverjar réðu innlenda menn til þess að heimta skatta. Þessir innheimtumenn (tollheimtumenn) kröfðust oft hærri fjárhæðar en þeirrar, sem þeim bar að skila húsbændum sínum. Sjálfir héldu þeir eftir mismuninum. Gyðingum gramdist þessi háttsemi landa sinna.  Trúarleiðtogar Gyðinga kölluðu því tollheimtumenn svikara.  Ýmsir töldu þá brotlega og vildu gera þá að hornrekum í mannfélaginu og meina þeim að taka þátt í guðsþjónustunni.   Þegar Jesús settist til borðs með tollheimtumönnum og undi sér mætavel í félagsskap þeirra (Lúkas 5:27-32; 19:1-10), móðgaði hann þá sem ekkert vildu af þeim vita.

Rómverjar umbáru jafnan lög og siði þeirra þjóða sem þeir lögðu undir sig. Þeir leyfðu heimamönnum að sitja í ráðum er höfðu á hendi innanlandsmál. Í Júdeu var þetta stjórnarráð (Sanhedrin) skipað æðstaprestinum og heldri klerkum, auk stöndugra stuðningsmanna rómversku stjórnarinnar.  Seta þeirra í ráðinu gerði jafnvel að auka enn á auðævi þeirra.

Rómverjar studdu til valda leppkónga að hafa í skattlöndum sínum.  Þessir kóngar og landstjórar gáfu skýrslur öldungaráðinu í Róm og sendimönnum keisarans.  Árið 37 f. Kr. var Heródes mikli skipaður konungur í Palestínu af því meðal annars að faðir hans hafði hjálparð Rómverjum að hrifsa til sín völdin í landinu.  Heródes sat í hásætinu þangað til árið 4 f. Kr. og beitti sér fyrir endurbyggingu musterisins í Jerúsalem. Á dögum Jesú laðaði það að fjölda tilbiðjandi gesta hvaðanæva úr heimsveldinu.

Ytri forgarður musterisins, kallaður forgarður heiðingjanna, var ætlaður þeim sem ekki voru Gyðingar (heiðingjar) en fýsti samt að líta augum fagra og tilkomumikla bygginguna.  Þeir gátu líka fylgst með prestunum færa fórnir.  Prestarnir voru álitnir meðalgangarar milli Guðs og þeirra, er voru gyðingatrúar. Æðsti presturinn var yfirmaður musterisins.  Rómversku stjórnarherrarnir völduðu hann og vörðu í embætti sínu.  Fórnargjafir, er færðar voru musterinu, voru helsta tekjulind Ísraelsþjóðarinnar.

Þegar Heródes var allur, útnefndu Rómverjar syni hans þrjá til þess að fara með landstjórn  í Galíleu og Pereu, landinu handan við ána Jórdan.  Á stjórnarárum þeirra fóru völd og auður prestanna og meðhaldsmanna þeirra í ráðinu ört vaxandi. Þótt Jóhannes skírari og Jesús fæddust báðir á valdatíma Heródesar mikla, var sonur hans, Heródes Antípas, tekinn við þegar þeir frændur voru leiddir fyrir dóm. Og það var Heródes Antípas sem fyrirskipaði aftöku Jóhannesar (Matt. 4:1-12). Við réttarhöldin yfir Jesú sendi landstjórinn hann til Heródesar Antípasar af því að Jesús var Galíleumaður og heyrði því undir þann Heródesinn. Yfirleitt vildu rómversku landstjórarnir ekkert skipta sér af erjum og ágreiningsefnum heimamanna. Því var það, að Pílatus dæmdi Jesú þá fyrst til dauða þegar leiðtogar lýðsins gerðu sig líklega til þess að stofna til uppþots og töldu honum trú um að Jesús segðist vera konungur Gyðinga. Þar með risi Jesús gegn valdhöfunum og væri því dauðasekur að rómverskum lögum.

Háir og lágir í rómverska heimsveldinu

Ströng stéttaskipting var við lýði í Róm og reis á auði, ætt og borgararétti. Hæst trónaði sjálfur keisarinn og var kallað að hann væri „fyrsti borgari“.  Sumir keisaranna gengu svo langt að telja sig hvorki meira né minna en goðumlíkar verur, jafnvel guði.  Næst keisaranum komu sex hundruð öldungaráðsmenn og voru þeir  flestum loðnari um lófana.   Þá var sægur svonefndra aðalsmanna er komist höfðu nokkuð í álnir.  Þeir voru vel menntaðir og oft kvaddir til þess að starfa að stjórn heimsveldisins.  Skör neðar voru settir efnamenn, kallaðir „heiðursmenn“, og sátu í borgarráðum.  Fólk af hástéttum Rómar bjóst viðhafnarklæðum hversdags og fékk bestu sætin við merkisatburði.

Á milli þessara oddborgara og óbreytts, vinnandi fólks var regindjúp staðfest.  En einnig það skiptist þó í deildir.  Fyrstir komu þeir, sem höfðu þröngt um hendur, en nutu þó rómversks borgararéttar. Raunar bjó aðeins lítill minnihluti þegnanna við þau hlunnindi. En þeir voru frjálsir og réttindi þeirra lögvarin. Páll postuli hafði rómverskan þegnrétt og fékk þarafleiðandi að koma fyrir dóm í Rómaborg  (Post. 16:37; 22:27).  Það hafði Jesús aftur á móti ekki og því gat rómverski landstjórinn Pontíus Pílatus dæmt hann til dauða án réttarhalda að lögum.

Fyrir neðan þennan mannsöfnuð var settur gríðarfjölmennur hópur fólks, sem að vísu hét að væri frjálst,  en var þó ekki aðnjótandi fríðinda rómverskra borgara, hafði tilaðmynda ekki kosningarétt.  Á botninum í þessum pýramída mannvirðinga voru svo þrælarnir.  Þeir gengu kaupum og sölum og voru barðir og pyndaðir af eigendum sínum.  Þeir unnu einkum að bústörfum hjá þeim ríku, bæði fyrir innan stokk og utan.  Á dögum Jesú voru þrælar nálægt þriðjungi  alls fólks á Ítalíu.  Þrælahald taldist því til viðurkenndra og almennra lífshátta í rómverska heimsveldinu við upphaf aldatals okkar.  Um þetta má lesa nánar í greininni Þrælar og þjónustufólk á dögum Jesú.

Sértrúarhópar í Palestínu

Svo sem að ofan gat leyfðu Rómverjar þjóðum heimsveldisins að hafa eigin landstjórnir.  Þær skipuðu yfirleitt fjáðir menn og valdamiklir fyrir.  Þeir sömdu lögin og þvinguðu þegnana til þess að hlýða þeim.  Í ráðinu í Jerúsalem sátu æðstuprestarnir og auðmennirnir sem höfðu tekið höndum saman við rómversku stjórnendurna.  Ráðið hét „synedrion“ á grísku.  Þegar Rómverjar höfðu lagt musterið í rúst árið 70 e. Kr. tóku Gyðingar að stafa orðið upp á hebresku (sanhedrin) af tillitssemi við þá sem tóku við af prestunum sem stjórnendur og löggjafar Gyðinga í Jerúsalem. Þeir hinir sömu fóru að skrifa upp útlistanir á Móselögum og fyrirmæli um það hversu þeim skyldi beitt.  Þessi skýringasöfn ganga nú á dögum undir nöfnunum „Mishnah“ og „Talmúd.“

Gyðingum bar ekki öllum saman um hvað það fæli í sér að vera lýður Guðs. Hér fylgir stutt yfirlit um helstu trúarflokka og viðhorf þeirra til lögmáls Móse.

Selótar.  Svo sem fyrr sagði vildu Makkabear að Gyðingar hefðu sinn eigin konung.  Þeir urðu undir þegar Rómverjar hernámu landið árið 63 f. Kr.  Tilraunir Gyðinga til þess að verða frjálsir á ný og koma á fót sjálfstæðu ríki mistókust árið 70 e. Kr. og aftur árið 135 e. Kr.  Þjóðernissinnaðir Gyðingar sem reyndu að rísa gegn  Rómverjum nefndust Selótar.  Fræðimenn eru ekki á einu máli um það, hvort sú nafngift á við einn ákveðinn flokk eða fleiri hópa óánægðra Gyðinga, sem vildu af með Rómverja.  Orðið Selóti þýddi líka á tímabili „sá sem heldur sér fast við Drottin og lögmál hans“.  Það merkir eiginlega „hinn ákafi“.  Í Nýja testamentinu er það notað um einn af meðhaldsmönnum Jesú (Lúkas 6:15;  Post. 1:13).

Farísear.  Um það leyti sem Jesús var í heiminn borinn var algengt að Gyðingar kæmu saman í heimahúsum til þess að biðjast fyrir og rannsaka ritningarnar.  Þessi siður átti upptök sín á öndverðri 2. öld f. Kr. og hélst á 1. öldinni e. Kr.  Einn slíkur hópur manna átti eftir að verða mjög mikilsháttar í þjóðfélagi Gyðinga.  Þeir kölluðu sig farísea á hebresku, sem merkir „hinir aðskildu“.  Þeir vildu varðveita og endurnýja gyðingdóminn með því að koma öllum Gyðingum til þess að virða hvíldardagshelgina fullkomlega, og halda jafnframt reglur um föstu, matvæli og hreinsunarsiði.  Flestir farísear stunduðu þó almenn störf og gengu óhindrað um gáttir í menningarheimi Rómverja.  En fundirnir, þar sem þeir einir komu saman, og skilyrðislaus hlýðni þeirra við boðorðið um að hvílast sjöunda dag vikunnar, greindu þá frá öðrum mönnum.  Þannig efldist með þeim skýr meðvitund um það að vera flokkur, er ekki færi að öllu leyti að siðum annarra.  Farísear bjuggu einnig í borgum utan Palestínu.  Páll postuli, sem var frá Tarsus í suðaustur-hluta Litlu-Asíu, kvaðst hafa verið vandlátur farísei og gætt þess að halda lögmálið til hins ýtrasta (Fil. 3:5).

Farísear prédikuðu lögmál Móse, en auk þess erfikenningu forfeðranna, þ.e.a.s. ýmis lög og reglur, sem ekki er að finna í helgum ritningum.  Þessi fyrirmæli og útskýringar á þeim er að finna í Mishna og Talmúd.   Farísear áttu vinsældum að fagna meðal alþýðu manna og þeir komu á fót samkunduhúsum og skólum.  Öfugt við suma aðra flokka Gyðinga trúðu þeir á líf eftir dauðann (upprisu) og töldu að mönnum yrði þá goldið eftir misgjörðum og  umbunað fyrir dyggðugt líferni (sjá Post. 23:6).

Saddúkear.  Vera kann að megi rekja heiti þeirra til Zadoks, æðstaprests í Ísrael á dögum Davíðs konungs.  Líka er hugsanlegt, að Saddúkear hafi verið niðjar Zadókíta, en svo nefndust æðstuprestar sem lengi höfðu ráðið lögum og lofum í musterinu eða allt til annarrar aldar f. Kr., þegar fyrsti æðstipresturinn af ætt Makkabea, Jónatan, stökkti þeim á brott. Saddúkear hölluðu sér að presta-ættunum og létu eftir megni til sín taka í musterinu. Þeir urðu samverkamenn Rómverja þegar þeir hertóku Palestínu.  Gagnstætt faríseum vildu saddúkear ekkert með túlkun lögmálsins hafa, heldur kusu þeir að lesa það hreint og ómengað.   Þeir höfðu ekki heldur trú á því að dauðir væru reistir upp til lífs á ný (Mark. 12:18; Post. 23:8).  Saddúkear væntu þess að sitja áfram að auði og völdum með þjóð sinni svo lengi sem þeir hlýddu helstu fyrirmælum lögmálsins og féllu ekki úr náðinni hjá Rómverjum.  Flokkur þeirra þurrkaðist út eftir að uppreisn Gyðinga varð til þess að musterið var eyðilagt árið 70 e. Kr.

Essenar.  Trúarhópur Essena hefur sennilega orðið til um líkt leyti og flokkur Saddúkea.  Þeir gerðu enga tilraun til þess að verða ráðandi í trúmálum eða innan prestastéttar Ísraels. Þess í stað höfnuðu þeir mannfélagi gyðinga, rannsökuðu ritningarnar á leynifundum og skýrðu þær öðru vísi en aðrir. Essenum var því mjög uppsigað við prestana og aðra leiðtoga þjóðarinnar.  En eins og farísear trúðu þeir á líf að loknu þessu. Essenar bjuggu við gríðarlega reglufestu.  Hver hópur þeirra hafði yfir sér foringja sem ákvað hverjir væru tækir í flokkinn.  Þessi forkólfur sagði líka fyrir um hversu skipta skyldi fasteignum og lausfé á milli félaganna og kvað upp úrskurði ef risu greinir með mönnum um merkingu lögmálsins. Sumir fræðimenn hafa fyrir satt að bræðralagið við Dauðahafið hafi verið Essenar.  Hvað sem um það er þá eru skoðanir Essena til vitnis um það hve mjög Gyðingar margir voru ósáttir við trúarleiðtoga sína.  Bræðurnir í fjalllendinu við Dauðahafið bjuggu fjarri öðru fólki og sneru baki við mannfélagi Gyðinga.  Árið 66 e. Kr. þrammaði rómverski herinn inn í landið til þess að stöðva upphlaup heimamanna og lagði um leið byggingarnar við Dauðahafið í rúst.

Fræðimennirnir.  Gyðingar, sem ráðnir voru af Rómverjum til þess að aðstoða við landstjórnina, voru kallaðir fræðimenn.  Þeir voru læsir og skrifandi þegar margir voru án þeirrar kunnáttu.  Þeir voru því  gagnlegir ráðamönnum. Í ritningum Gyðinga (Gamla testamenti) má lesa, að þeir höfðu heimild til þess að semja löggerninga.  Þessir embættismenn voru skjalaverðir stjórnvalda (2. Kon. 18:18). Líkt og Barúk, ritari Jerermía spámanns, skrifuðu þeir upp það sem þeim var lesið fyrir og fluttu  síðan í heyranda hljóði (Jer. 36:4-18).  Þeir voru og ríkisritarar og féhirðar.

Í Nýja testamenti eru fræðimennirnir lögmenn (Lúkas 5:17) og dómarar (Matt. 23:2).  Í krafti lærdóms síns gátu þeir þess vegna túlkað landslög og stundum deildu þeir við Jesú um það hvernig skilja bæri lögmál Gyðinga (Matt. 9:3; 15:1; Mark. 2:16; 7:1-2; Lúkas 5:30; 6:7).  Fræðimennirnir voru ekki sama og farísear, en bæði farísear og æðstuprestar keyptu af þeim lögfræðiaðstoð.  Fræðimennirnir töldu Jesú ógna þeim lögum og reglum  rómversks mannfélags, sem þeim bar að halda uppi hverjum á sínum stað.

Samverjar.  Í Nýja testamenti lesum við á nokkrum stöðum um Samverja.  Þeir voru komnir af þeim tíu ættkvíslum  Ísraelsmanna sem risu gegn  Rehabeam, syni Salómons konungs, og settu á laggirnar sér  konungsríki, sem kallað var Ísrael eða Norðurríkið.  Þeir höfðu líka musteri út af fyrir sig á fjallinu Garísím nálægt Síkem-þorpi, og eigin prestastétt.  Þeir virtu hvíldardagshelgina út í æsar og staðhæfðu að fjallið þeirra helga, Garísím, væru miklu merkilegra en Síonarfjall, þar sem musterið í Jerúsalem stóð.  Gyðingar höfðu andúð á Samverjum og álitu þá ekki tilheyra Guðs útvöldu þjóð.  Höfundar guðsðpjallanna kunna aftur á móti frá því að segja, að Jesú hafi geðjast vel að þeim (Lúkas 17:11-19; Jóh. 4:3-9), og þegar hann útskýrði fyrir sérfræðingi í Móse-lögmáli hvernig góðviljaður og hjálpsamur maður kæmi fyrir af skepnunni, tók hann dæmi af Samverja (Lúkas 10:25-37).

Fyrir þessum sundurþykka almenningi reyndi Jesús að prédika fagnaðarerindið um Guðs ríki.  Þegar hann stóð með þeim snauðu og blandaði fúslega geði við tollheimtumenn, Samverja og skækjur, þá misbauð hann leiðtogum safnaðanna.  Af því spruttu deilur og fjandskapur milli trúflokkanna, sem lesa má um í Nýja testamenti, að hver einn vissi ævinlega betur en hinir hverjir teldust fallnir til Guðs lýðs og hverjir lítt.  Rómverjar réðu fyrir Palestínu en höfðu engan áhuga á þessum núningi öllum.  Þeir skiptu sér ekki af honum, nema þegar hætta var á að leiddi til uppreisnar gegn Rómarvaldinu.

Hvernig bjargaðist fólk á dögum Jesú?

Biblían getur um margskyns lífshætti fólks og siðu. Frá dögum Abrahams og þangað til kirkjan varð til liðu um tvö þúsund ár.  Það fór eftir því hvar menn bjuggu hvernig þeir sáu sér farborða.  Sumir voru hirðingjar, reikuðu um margir saman með hjarðir sauðfjár og geita, gættu þessa penings og héldu honum til beitar þar sem voru hagar.  Aðrir sátu um kyrrt þar sem þeir voru komnir, yrktu jörðina ellegar sáu þéttbýlinu fyrir nauðþurftum.   Mestöll sú iðja sem getur í þessari grein var enn við lýði í Palstínu á jarðvistardögum Jesú, alltént hjá nokkru af fólkinu.

Lifað af landsins gæðum

Kvikfjárrækt og akuryrkja

Á síðum Biblíunnar er nefndur margur starfi er menn hafa haft með höndum að fornu og nýju.  Ber þar fyrst að telja landbúnað og kvikfjárrækt. Genesis (1. Mósebók) segir frá því að sonur Adams og Evu hafi verið hjarðmaður og bróðir hans jarðyrkjumaður.  Elstu forfeður Ísraelsþjóðarinnar, eins og t.d. Abraham og Sara, flöktu úr einum bithaga í annan og höfðu viðurværi af búsmala sínum (Gen. 13:1-3). Það er til vitnisburðar um hve miklu þessar atvinnugreinar skiptu, að í 1., 2. og 11. kapítula Leviticusar (3. Mósebókar) eru sérstök fyrirmæli um dýrafórnir, kornfórnir og fæðslu.

Kynslóðum saman gættu  Ísraelsmenn sauða og geita.  Í öndverðu voru þessir fjármenn umreikandi hirðingjar er slógu upp tjöldum í áningarstað og áttu varla fóður undir fat.  Þeir fóru úr einum verustað í annan í leit að haglendi og vatnsbólum.  Þeir lifðu á kjötinu og mjólkinni, sem bústofninn gaf af sér. Úr ull og skinnum gerðu þeir sér klæði, vaðsekki og tjöld.

Er nær dró upphafi aldatals okkar fór byggð að þéttast og þá er ekki ólíklegt að kindamenn hafi átt heima í þorpum eða í námunda við þau. Þeir máttu láta sauðfénaðinn ganga í högunum þar í kring og trúlega hafa jarðeigendur ráðið þá til þess að aðstoða við uppskeruna. Þegar sneyðast tók um beit næst fjölbýlinu fóru fjárgæslumenn með hjarðir sínar í sumarhaga á almenningum upp til heiða eða í skjólsæla dali á veturna.

Líf fjárhirða var enginn dans á rósum.  Þeir sátu löngum og löngum yfir ánum í öllum veðrum. Þeir fengu sér hænublund þar sem þeir voru komnir, aldrei samt óhræddir um féð fyrir stigamönnum og villidýrum. Verkfæri þeirra og vopn voru smalaprik, broddstafur og slöngva.  Á kvöldin var fénu smalað saman og það lokað inni í sauðabyrgi.  Þau voru hlaðin úr grjóti eða þá básar frá náttúrunnar hendi, stundum hellar.

Hirðarnir notuðu stafi sína til þess að telja höfuðin um leið og féð var byrgt inni um dagsetur og svo aftur þegar látið var út og rekið á beit að morgni.  Hægt er að lesa frekar um fjárhirða í orðtakasafni.

Þegar Ísraelsmenn voru leiddir út úr þrælahúsi Egypta og settust að í Kannanslandi hófu þeir að yrkja jörðina.  Einkum sáðu þeir hveiti- og byggfræjum og bökuðu úr uppskerunni brauð.  Korn, en auk þess gulertur og linsubaunir, hafði verið ræktað í Palestínu frá ómunatíð.  Ísraelsmenn voru ekki háðir áveitum eins og bændur í Egyptalandi og Mesópótamíu.  Þótt fremur þurrkasamt væri í landi þeirra og jarðvegurinn nokkuð grýttur, þá kunnu þeir að brjóta land með plóg og bera á, svo að afraksturinn var oftast með ágætum.  Þeir ræktuðu gróðurinn eftir árstíðunum og lærðu á veðurfarið.  Reynslan kenndi þeim að velja þær plöntur, sem best hentuðu akrinum, hvort heldur var frjósamt sléttlendi, hrjóstrugar brekkur eða harðbali.  Þegar tímar liðu heyjuðu þeir sér kunnáttu til þess að rækta ávexti eins og melónur, fíkjur, döðlur, vínber og ólífur.

Jarðyrkjan skipti miklu um efnahag landsmanna og setti svip sinn á þjóðlífið.  Þannig voru trúarhátíðar Ísraelsmanna, eins og til að mynda uppskeruhátíðin og laufskálahátíðin, miðaðar við umsýslu bænda.  Á uppskeruhátíðinni, sem líka var kölluð viknahátíðin, var haldið upp á það að kornið var komið í hlöðu að vori (2Mós 23:16; 34:22;  3Mós 23:15-22; 4Mós 28:26-31; 5Mós16:9).  Á laufskálahátíðinni er þakkað fyrir ávaxta-uppskeruna;  hún er og hátíð frumgróðans og þess sem sáð var í akurinn, haldin að hausti til (2Mós 23:16; 34:22; 3Mós 23:33-43; 4Mós 29:12-39; 5Mós. 16:13-17; Esk 45:25).

Ísraelsmenn höfðu þá afar merkilegu venju að lofa landinu að hvílast og liggja ónotað sjöunda hvert ár, svokallað hvíldarár.  Siðurinn kom heim við þá heilsusamlegu háttsemi að vinna sex daga vikunnar, en hvílast hinn sjöunda dag, hvíldardaginn (2Mós 23:10-12). Þessi tilhögun var í besta máta nytsamleg, því að hún jók stórum frjósemi landsins.

Þá munu þeir og hafa sáð mismunandi sæði í akra sína til skiptis og batað enn með því jarðveginn (Jes 28:23-29).  Umhyggjan, sem þeir báru fyrir jarðargróðanum og landinu og birtist í því hversu þeir umgengust þetta með allri gát, var í góðu samræmi við þær fyrirætlanir til heilla, sem Guð hafði í hyggju með ísraelsku þjóðina og sköpunina alla. Fimmta Mósebók (Deuteronomium) gengur hins vegar ekki að því gruflandi að ríkuleg uppskera sé komin undir hlýðni þjóðarinnar við skipanir Drottins og birtir það viðhorf sterka, trúarlega afstöðu (5Mós 11:10-17).

Fiskveiðar

Fílistar og fleiri þjóðir réðu strandbyggðum landsins, svo að Ísraelsmenn stunduðu sjávarútveg lítið sem ekki.  Sá fiskur, sem á annað borð var að hafa, kom úr Galíleuvatni eða ánni Jórdan. Mest var um smábröndu af síldaætt, áþekka sardínu.  Í lögmáli Móse var bannað að leggja sér til munns fisk, sem hvorki hefði ugga né hreistur (5Mós 14:9), að öðru leyti ræðir ekki um fisktegundir á blaðsíðum helgrar bókar. Fiskifang er varla nefnt á nafn í Gamla testamenti og hafa sumir fræðimenn hallast að því að það hafi í þann tíð skipt þjóðarbúskapinn sáralitlu máli.  Ekki er þó ólíklegt að veiðunum hafi vaxið fiskur um hrygg á dögum Jesú, því að þeir Jakob og Jóhannes Sebedeussynir eru sagðir hafa yfirgefið „föður sinn hjá daglaunamönnunum í bátnum“ þegar Jesús kallaði þá til fylgdar við sig (Mark. 1:19-20).  Hægt er að lesa frekar um þetta í orðtakasafni undir Fiskur og fiskveiðar.

Sérþekking og handiðnir

Þegar Ísraelsmenn tóku að setja sig niður í borgum og nágrenni þeirra varð starfið fjölskrúðugra. Fólk af báðum kynjum þjálfaðist í handverki og stundaði það, oftar en ekki heima hjá sér.  Börnin lærðu iðnirnar af foreldrum sínum og höfðu seinna að lifibrauði. Völundar voru nytjamenn og því í miklum metum hjá samborgurum sínum.  Eftir daga herleiðingar Gyðinga til Babýlon, þar sem þeir, fóru starfsystkin í sömu iðngreinum að taka sig saman og stofna með sér gildi.  Slíkar stúkur voru við lýði á þeim tímum, sem Nýja testamentið hermir frá (Post. 19:24-27).  Iðnaðarmennirnir voru húsasmiðir, steinhöggvarar, snikkarar, tréskurðarmenn, bátasmiðir, silfursmiðir, glergerðarmenn, leirkerasmiðir, sútarar, vefarar og þófarar, en þeir síðast nefndu hreinsuðu og þæfðu gamlan dúk og nýjan.

Guðspjöllin greina frá því, að Jesús ólst upp í foreldrahúsum, og ekki er ólíklegt að hann hafi létt undir með Jósef, föður sínum, sem var smiður; Jesús er meira að segja sjálfur nefndur smiður á einum stað (Mark.6:3).  Páll postuli var að sínu leyti tjaldgerðarmaður (Post. 18:3).  Kökubakstur, eldamennsku og saumaskap stunduðu flestir heima hjá sér dagsdaglega, en sumir komu þessari kunnáttu í lóg með því að stofna dálítil fyrirtæki.

Þjónustufólk og þrælar

Óteljandi voru þeir, bæði frjálsir og ánauðugir, sem ekki voru sjálfs sín, heldur unnu hjá öðrum.  Þar á meðal fólk, sem kóngaslekti og broddborgarar, sem  höfðu þjón á hverjum fingri, réðu til sín. Það voru eldabuskur, stofustúlkur, garðyrkjumenn, kennarar og barnfóstrur.  Trygg og dyggðug hjú þóttu gulls ígildi.  Konunglegur framreiðslumaður, kallaður byrlari, bar hátigninni mat og drykk (1Mós 40:11; Neh 1:11).  Svo voru ljósmæður (1Mós 35:16-18), læknar (2Kro 16:12; Mark 5:25-26), fóstrur (oft konur, sem  gáfu börnum húsbænda sinna að borða), víxlarar (Matt 21:12), eigendur gistihúsa (Lúkas 2:7; 10:35) og skækjur (1Mós 38:14-18;  Jós 2:1).

Þar sem orðið „þjónn“ getur þýtt bæði ánauðugur þræll og frjáls maður, sem vinnur fyrir kaupi, er ekki einlægt jafnljóst hvað Biblían á við nákvæmlega, þegar hún ræðir um störf þjónustufólks.  Mansal og þrælahald þótti sjálfsagður hlutur.  Sumir seldu sjálfa sig í ánauð af frjálsum vilja, kannski til þess að borga gamla skuld, eða af því þeir voru öreigar og sáu enga aðra leið til þess að sjá sér farborða.  Í Biblíunni koma oft fyrir þrælar, sem teknir hafa verið til fanga í stríði.  Flestir voru látnir þjóna innan dyra fremur en að erfiða við útivinnu.  Biblían geymir líka reglur um þrælahald, þar á meðal er tiltekið hve langan tíma hið mesta manneskja má vera í ánauð og mælt fyrir um mildilega meðferð á þrælum (2Mós 21:2-6; 3Mós 25:10,38-41).   Í 5Mós 23:15-16 er meira að segja leitt í lög, að þræl, sem flúið hefur frá einum húsbónda til annars, skuli ekki senda heim aftur og alls ekki beita ofríki.  Um þetta má fræðast nánar í greinarkorninu Þrælar og þjónustufólk á dögum Jesú.

Hermennska og stjórnarstörf

Ómælt fé og fyrirhöfn fór í að verja ríkisstjórnir og konungdæmi falli. Hæst í tignarstiganum trónuðu keisarar, kóngar og drottningar, ríkiserindrekar og sendiherrar, öldungaráðsmenn og landstjórar (Post. 13:7).  Í salkynnum konungshallanna úði og grúði af fulltrúum, ráðgjöfum, túlkum (1Mós 42:23), sendimönnum og boðberum (4Mós 20:14; 1Kon 20:5; 2Kro 32:31).  Til þess að halda löndum, ríki og fé þurftu höfðingjarnir hermanna við, liðsforingja (Matt 8:9; Post 21:32), fótgönguliða og skjaldsveina (Dóm 9:54; 1Sam 14:6).  Við stjórnarstörfin  þurfti tollheimtumenn (Lúkas 9:1-2), kallara, ríkisritara (2Sam 8:16,17) og lögvitringa (Post 24:1;  Tít 3:13). Sumir fyrirmenn réðu jafnvel til sín hljóðfæraleikara (1Sam 16:14-23) og þágu hollráð hjá miðlum og spásagnamönnum gegn greiðslu (Jes 19:3).

Rómverjar sátu að ríki í Palestínu á þeirri tíð, sem guðspjöllin greina frá. Þeir höfðu landshöfðingja eða landstjóra til þess að sjá svo um, að þegnarnir gyldu skatta og skyldur og ekki brytist út ófriður í landinu (Matt 27:2; Post. 24:1).  Þeir leyfðu þó Gyðingum sjálfum að sinna ákveðnum málefnum, einkum þeim er lutu að musterinu og helgihaldinu (Post 22:5).

Sérlegir guðsmenn

 Lengi var musterið í Jerúsalem höfuðvígi helgihalds í Ísrael.  Það þurfti ólítinn mannsöfnuð til þess að sjá svo um, að hvergi væri blettur eða hrukka á viðurhlutamiklum trúarathöfnunum.  Svo var ritað í Móselögum, að karlar af Leví-ættkvísl skyldu inna af hendi prestsþjónustu við þjóðina alla.  Þar eð Levítum hafði á sínum tíma ekki verið úthlutað neinu landrými, var mælt svo fyrir að þeir skyldu í staðinn hljóta eldfórnina í musterinu (Jós 13:14).  Þar var yfir æðstipresturinn, en hafði um sig höfuðklerka,  hliðverði (1Kro 9:17-32), musterisþjóna (Esr 2:43-54) og umsjónarmenn (1Kro 9:17-32).

Flestir grannar Ísraelsmanna bjuggu við eigin helgidóma og guðsdýrkun. Þeir höfðu eigin presta og þeir aftur sína meðhjálpara og sums staðar voru meira að segja hofskækjur.  Sérhver siður hafði sæg fagmanna á sínum snærum, húsameistara, byggingamenn, steinhöggvara og gull- og silfursmiði, að reisa og skreyta musteri, hof og blóthús (1Kon 5:13-18).

Þótt Ísraelsmenn bæðust fyrir og syngju Guði lof í samfundatjaldinu og musterinu, leituðu samt margir konungar þeirra ráða hjá spásagnamönnum og sjáendum við því, hvernig rata skyldi réttan veg í daglegu lífi og Guði þóknanlegan; þessir spámenn vöruðu konungana líka við afleiðingum illverka (1Kron 21:9; 2Kron 19:1-2).   Aðrir spámenn voru og til, er prédikuðu á eigin vegum (1Sam 9:6-21).  Á jarðvistardögum Jesú bættist ört í hóp kennara, sem, eins og áður gat, gengu undir nöfnunum fræðimenn og farísear, og þágu peninga fyrir fræðslu sína.

Önnur störf

Þeir, sem enga höfðu sérkunnáttuna voru upp til hópa bláfátækir og urðu að ganga að  púlstörfum eins og að strita í námum, höggva grjót, grafa brunna, leggja vegi, sópa götur, temja og drífa úlfalda, hlaða og afferma flutningavagna, róa og stýra bátum og þræla úti á ökrunum.  Þá voru hljóðfæraleikarar, dansarar og jafnvel harmfólk, sem hafði sér til viðurværis að gráta við útfarir.  Sumt af því fékk greitt fyrir að berast lítt af í líkfylgdinni (Jer 9:17; Matt 9:23); aðrir spiluðu sorgarlög á hljóðpípu, börðu sér á brjóst og færðu sig í tötra, sem kallaðir voru hærusekkir (Gen 37:34).  Kaupmenn og farandsalar fóru með varning sinn úr einum stað í annan og falbuðu á markaðstorgum.  Hinir ríku í þeirra hópi áttu skip eða mergð úlfalda og gátu flutt vöruna langar leiðir.

Kaup og kjör

Víða í Biblíunni er svo að sjá að fólki hafi verið borgað kaup fyrir vinnu sína (1Mós 29:15; Mík 3:11; Matt. 20:1-15; Lúkas 3:14),  en hitt er óljóst hver launakjörin voru.   Leiða má getum að því, að greitt hafi verið í fríðu, þ.e.a.s. með mat eða einhverju góssi.  Á dögum konunganna fengu sumir borgað í silfur- og gullstöngum.  Er tímar liðu fram fóru Persar að slá mynt (kringum 600 f. Kr.) og var hún stundum notuð til þess að gjalda verkamönnum. Á tímum Jesú var orðið alsiða að nota peninga til þess að borga með fyrir vörur og þjónustu.  Í Matteusarguðspjalli, 20. kapítulanum, versunum 1 til 16 segir Jesús dæmisögu af verkamönnum í víngarði, sem unnu sér inn einn denar um daginn.  Ekki er vitað með vissu um verðgildi þeirrar  mynteiningar og því er óljóst hversu hátt kaup eða lágt þetta hefur verið miðað við verkamannalaun nú á dögum.