Trú Ísraels og síðar kristni frumkirkjunnar urðu til í fjölskrúðugu umhverfi margs kyns átrúnaðar.  Þau trúarbrögð, sem Ísraelsþjóðin kynntist í Palestínu og Egyptalandi, áttu sitthvað sameiginlegt, bæði að því er tók til hugmynda og tilbeiðslusiða.  Kristindómurinn spratt upp úr jarðvegi sem var settur saman af mörgum trúarhugmyndum og ýmislegri lífsspeki landanna við Miðjarðarhaf og urðu ferðalög herja og kaupmanna til þess að breiða þetta út.

Ísraelsþjóðin og guðsdýrkun Kanverja

 Ísraelsmenn trúðu á einn Guð.  Það kallast „eingyðistrú.“ Margar aðrar þjóðir í kringum Miðjarðarhafið voru hinsvegar fjölgyðistrúar.  Þegar Ísraelsmenn komu til Kanaanslands, meira en þúsund árum fyrir Krists burð, kynntust þeir guðum granna sinna.  Lögmál Móse lagði svo fyrir Guðs lýð, að hann skyldi ekki hafa aðra Guði en hinn eina, Jahve, þann sem leitt hafði þjóðina út úr þrælahúsinu í Egyptalandi og til fyrirheitna landsins, Kanaanslands (2Mós 20:1-5).  Þegar Ísralesmenn voru sestir þar að, var þeim sífelld freisting að tilbiðja þessa guði og oft féllu þeir fyrir heinni.

Guðir nágrannaþjóðanna

 Hjá Kanverjum var El (hinn máttugi; fleirtala: Elóhím) æðstur guða.  Hann var þó langt því frá eini guðinn, en hann var yfir hina settur. El skapaði heiminn og var góðviljaður faðir allra manna. Hann var tilbeðinn í Palestínu áður en Ísraelsmenn urðu þar ráðandi.  Í helgiritum Gyðinga er „El“ líka oft nafnið á Guði Ísraels. Dæmi um það er að finna í Gamla testamenti.

Meðal andstæðinga Els voru Yamm (hafið), Mot (dauðinn) og Levjatan (sjóskrímslið).  Sjá t.d. Davíðssálm 104:26 og Jes 27:1.

Annað fornt nafn á guði í Austurlöndum nær var Baal, sem þýðir „herra,“ „eiginmaður“ og „drottinn.“  Kanverjar ákölluðu Baal og leituðu sérstaklega til hans um ávaxtasemi og góða uppskeru og næga.  Frjósemisguðinn Baal var líka í storminum sem blés í Sýrlandi og Palestínu á veturna og snemma á vorin og kom frá hafinu.  Regn var lífsnauðsyn vexti og viðgangi jarðargróðans og trúðu menn því að rokin frá sjónum væru máttug goðmögn.  Sumt fólk í fornöld trúði því líka að náttúran væri guðlegum anda gædd og dýrkaði  tré, fljót, lindir og hella.  Það trúði á stokka og steina, eins og sagt er.

Sumar fornþjóðir trúðu og því að viðkoma skepnanna og frjómagnið í ávexti akursins ættu þær gyðjum að þakka, er ýttu jafnframt undir barneignir. Kanverska gyðjan Aséra, sem líka gékk undir nafninu Astarte, var álitin móðir guðanna. Hún var eiginkona Els.  Manasseh, einn af konungum Júda, lét setja upp ásérulíkneski í musteri Drottins í Jerúsalem (2Kon 21:4-7).  Orðið aséra var líka notað um stólpa sem helgaðir voru sem frjósemistákn og settir upp í musterinu og úti á víðavangi. (1Kon 14:23; 16:33).

Nöfn Guðs

Nafn: Hvar notað? Ritningarstaður:
El Eljon (Hinn hæsti Guð) Jerúsalem 1Mós 14:18-20
El Olam (Hinn eilífi Guð) Beerseba 1Mós 21:33
El Berith (Guð sáttmálans) Síkem Dóm 9:46
El Sjaddaj (Almáttugur Guð eða Guð fjallanna) Betel 1Mós 17:1; 35:9-11; 2Mós 6:3

 

Kanverska gyðjan Anat var frjósemisgyðja.  Hún hafði orð fyrir að bregðast harkalega við mótgjörðum.  Bærinn Anatót, norðaustur af Jerúasalem, hét í í höfuðið á henni (Jós 21:9-19; Jer 1:1; 11:21).  Bendir það til þess, að þar hafi hún verið blótuð fyrr á tíð.  Það er athyglisvert, að Anatót hélt nafni sínu á dögum hins rétttrúaða Nehemía (landstjóra í Júda um 445 f. Kr.), er hann leiddi heimför Gyðinga úr útlegðinni í Babýlon og brýndi fyrir þeim að lifa stranglega eftir lögmáli Drottins (Neh 7:26-38; 11:32).  Þjóð Filisteu, landræmunnar mjóu á milli Júda og Miðjarðarhafsins, átti oft í ófriði við Ísraelsmenn.  Helsti guð þeirra var Dagón (1Sam 5:1-5).  Móabsbúar, nefndir eftir landi sínu og einnig andstæðingar Ísraelsmanna, er þeir námu land í Kanaan, lutu að sínu leyti guðinum Kemosi.

Drottinn refsaði Ísraelsmönnum, þegar þeir tóku upp á því að elta aðra guði.  Akab Ísraelskonungur kvæntist Jesebel, dóttur Etbaals konungs í Sídon.  Drottning hét aukin heldur utan í guðinn Baal, sem stundum var nefndur Sebúl.  Akab lét ekki þar við sitja, heldur reisti hann Baal hof í höfuðborg konungsríkis síns, Samaríu, og þótti það mikið óhæfuverk, enda brot gegn Móselögum (1Kon 16:31-32), en ekki nóg með það, heldur hélt hann uppi hundruðum spámanna Aséru að undirlagi konu sinnar (1Kon 18:19).  Tók nú margur að tilbiðja Baal og Aséru auk Drottins (Jahve), Guðs Ísraels.  Slíkt braut algjörlega í bága við boðorðið, sem Drottinn hafði falið Móse:  „Þú skalt ekki hafa aðra guði en mig.“  Fyrir þessar syndir Ísraels framseldi Drottinn þjóðina í hendur óvinum hennar, sem gersigruðu hana og fluttu burt úr landi sínu í útlegð til Assýríu.

Önnur trúarbrög utan Palestínu

Til forna höfðu margar borgir og borgríki sína eigin guði.  Ölturu voru reist á helgistöðum og guðunum færðar fórnir þar.  Þessar fórnargjöfum var ætlað að blíðka guðina í von um að þeir mundu í staðinn verja íbúa borgarinnar áföllum og tryggja góða uppskeru.  Í hverri borg gömlu Babýloníu var þannig byggt musteri handa verndargoðinu.

Stjörnuspekin, sem segir sólina og reikistjörnurnar ráða úrslitum um líf mannanna, er upprunnin í Babýloníu og átti gríðarmikil ítök í hugum fólks í veröld Grikkja og Rómverja.  Ísraelsþjóðin vísaði þessari kenningu á bug og taldi það ekki samrýmast eingyðistrú að telja stjörnurnar vera svo mikilsverða áhrifavalda.  Sólin, tunglið og stjörnurnar væru skapaðar af Guði (1Mós 1:14-19; Slm 8:3; 147:4) og gætu þar af leiðandi ekki sjálfar verið guðir.

Í Egyptalandi dýrkuðu menn ákaflega goðin Ísis, Ósíris og Serapís. Sýrlendingar, nágrannar Ísraels í norðri, tignuðu voldugan himinguð, sem Hadad hét, og varð það til þess að Grikkir styrktust í trúnni á stjörnuspekina, sem svo algeng var í Babýloníu.  Persar, sem unnu sigur á Babýloníumönnum og réðu yfir Palstínu áður en Grikkir réðust inn í landið, fylgdu spámanninum Mazdak. Boðskapur hans var skyldur kenningum Zaraþústra, sem síðar mótuðu viðhorf Gnosta (sjá hér á eftir).  Í Litlu-Asíu kvað mest að gyðjunni Kýbele, sem líka var nefnd Móðirin mikla.  Grikkir sáu í henni Rheu, móður grísku goðanna, og einnig Artemís, sem Biblían minnist raunar á og var gyðja Efesusmanna (Post. 19:21-41).

Kirkja Krists í löndum Grikkja

Trúarbrögð Grikkja

Aldirnar fyrir Krists burð var mikil gróska í andlegu lífi og hugsunum fólks um yfirjarðneskt vald og hinstu rök í löndunum við Miðjarðarhaf.  Bréfin í Nýja testamentinu vitna glöggt um fjölskrúðugan átrúnað og tilbeiðslusiði, sem urðu á vegi lærisveina Jesú.  (Sjá dæmi um þetta t.d. 1Kor 8; 10; Gal 1:6-9; 1Jóh 2:26,27; Opb 2:2-6, 14-16, 20-25).

Hæst bar trúarhugmyndir og lífsspeki nýrra tíma, er áttu rætur að rekja til Forn-Grikkja.  Þegar Alexander mikli og eftirkomendur hans tóku við stjórnartaumunum á Sýrlandi og í Palestínu eftir árið 330 f. Kr., nefndu þeir heimagoðin þar upp á nýtt og innleiddu ný að auki.  Seifur var æðstur guða með Grikkjum og Rómverjum, sonur gamla Kronosar,  sem var guð tímans.  Grikkir tignuðu og gyðjur, eins og t.d. veiðigyðjuna Artemis og egypsku gyðjuna Ísis.  Ísis er að vísu ekki nefnd á nafni í Nýja testamenti, en vitað er að þessum öldum trúði  fjöldi fólks við Miðjarðarhafið á hana og þakkaði henni ár hvert fyrir jarðargróðann og frjósemd hjarðarinnar.  Trúin á Ísis breiddist út um allar jarðir fyrir tilstilli kaupmanna og hermanna og varð úr djúptækur átrúnaður.  Tignun Ísisar keppti við framgang kristindómsins fyrstu þrjár aldir okkar tímatals.  Þá varð dýrkun lækningaguðsins Asklepíosar mjög útbreidd.  Kristnum mönnum var í mun að sýna fram á að frelsari þeirra bæri langt af þessum guði og má vel vera að það hafi að nokkru birst í því hvernig höfundar guðspjallanna greina frá lækningakraftaverkum Jesú.

Í veröld Grikkja nutu svonefndar „launhelgar“ líka mikillar hylli. Þær voru leynifélög og þeir sem heyrðu þeim til létu ekkert uppskátt um trú sína við þá, sem fyrir utan voru.  Nýr félagi var tekinn inn með flóknum viðhafnarsiðum, sem líka voru algert leyndarmál.  Því var trúað, að með því að taka þátt í þessari leynilegu háttsemi, yrðu menn hluttakendur í lífi sjálfra guðanna.  Ástsælustu launhelgarnar voru kenndar við Demeter og Dionysos.  Demeter var bændagyðja, tryggði frjósemi, reglu og góða uppskeru. Dionysos var guð jurtagróðurins, einkum vínsins, guð hins tryllta guðmóðs, einkum á næturþeli.  Andi Dionysosar var talinn fara í hold dýra (og jafnvel manna), sem honum voru helguð og etin við trúarathafnirnar.  Dýrkendur guðsins, sem áttu þátt í æsilegum leyndarhelgisiðunum, trúðu að með því að eta kjötið væru þeir að taka til sín hluta af Dionysosi sjálfum.  Margur samtímamaðurinn sá því ekki betur en hinir kristnu ræktu eigin launhelgar þegar þeir við kvöldmáltíðarborðið átu brauð og drukku vín sem meistari þeirra hafði kallað hold sitt og blóð (Mk 14:22-24).  Þá var og talið, að Dionysos kæmi í kring endurfæðingu, fylgjendum sínum til handa.  Þess hafa einhverjir minnst, þegar lærisveinar Jesú staðhæfðu, að frelsari þeirra veitti hverjum sem á hann trúði eilíft líf (Jóh 3:1-21).

Á fyrstu öldinni eftir að Kristur kom í heiminn trúðu líka margir á vald örlaganna, fyrirfram ákveðin forlög, stjörnuspeki og töfra.  Sumir voru á því að Tykke (forlög, góð gifta) væri æðst guða, og réði farnaði manna, svo láni sem óláni.  Kæmist einhver í álnir, þá var það forlagagyðjunni að þakka.En missti sá hinn sami allt sitt, þá hafði hún einnig þar um vélað.Áþekk þessu var trúin á örlagaguðinn.  Sumir álitu hann stýra gjörvallri framvindu í heimi hér, að athöfnum allra manna meðtöldum. Örlagaguðinn olli bæði góðu og illu. Fólk allt var einasta verkfæri í höndum hans svo að þeir atburðir gætu orðið, í nútíð og framtíð, sem æðri völd höfðu þegar ákveðið að verða mundu.

Þessar trúarhugmyndir greiddu veg stjörnuspekinni og átrúnaði henni tengdan. Í þeim fræðum var því trúað, að gangur sólar, tungls og stjarna væri allsráðandi um líf mannanna.  Í Grikklandi tóku stjörnuspekin og vísindin höndum saman og útbjuggu „stjörnuspákort“, er sýndu stöðu himintungla er sagði fyrir um afdrif fólks. Þeir, sem ekki gátu fellt sig við það að örlögin eða afstaða hnatta himinsins væru einráð um tilveru þeirra leituðu til töframanna.  Þeir báru á sér töfragripi og ýmsa dularfulla muni, er vernda áttu eigandann, þuldu magnaðan seið og höfðu yfir galdraformúlur til þess að halda frá ókindum og illum öflum.  Þessi hjátrú var almenn, eins og sjá má í Post 19:11-12, þar sem greinir frá þeim sem létu klúta og flíkur snerta Pál postula og trúðu því að þessi plögg öðluðust þar með kraft til þess að lækna sjúka og reka út illa anda.

Grísk heimspeki.  Á þriðju og fjórðu öld fyrir Krists burð voru uppi í Grikklandi heimspekingarnir Sókrates, Platón og Aristóteles.  Þeir hugleiddu hvernig menn fengju ástundað þær dyggðir, sem einar væru vegurinn til sannrar farsældar í samhljóðan við borgríkið, mannlífið og náttúruna. Nemendur þessara miklu lærimeistara stofnuðu síðar með sér ófáa spekiskóla.  Þegar frumkirkjan varð til höfðu umþenkingar ættuð frá þessum skólum rutt sér til rúms í löndunum við Miðjarðarhaf.  Einkum náðu kenningar þeirra Platóns og Aristótelesar föstum tökum á hugmyndum kristinna rithöfunda og hugsuða.

Aþeningurinn Sókrates var uppi  á árunum í kringum 469 til 399 f. Kr.  Grísku heimspekingarnir á undan honum veltu því einkum fyrir sér af hvaða efni heimurinn væri gerður og hvernig hann væri settur saman.  Sókrates taldi að heimspekin ætta líka að kenna fólki að lifa góðu lífi.  Í því skyni notaði hann einkum tvær aðferðir til þess að afla þekkingar og miðla henni, í fyrsta lagi svokallaða aðleiðslu (almennar reglur leiddar af einstökum dæmum eða staðreyndum) og í öðru lagi skilgreiningu (nákvæm útlistun á merkingu orðs, hugtaks eða hlutar).  Þá var honum og tamt að nota hárbeitta rökvísi í  samræðum, svo að úr varðþrætulist, þar sem spurt er og svarað og hver skoðun kallar á andmæli.  Af því hve dyggðirnar voru Sókratesi hugleiknar er vant að kalla hann föður siðfræðinnar.

Platón (428-348 f. Kr.) var lærisveinn Sókratesar.  Hann stofnaði frægan heimspekiskóla í Aþenu, „Akademíu“, er var við lýði í meira en níu hundruð ár.  Kenningarnar í samræðumhans eru meðal þess sem djúptækust áhrif hefur haft í sögu vestrænnar menningar. Platón taldi að skynsemin (logos á grísku) væri innsta eðli alheimsins og hefði stjórn á öllum hlutum.  Þegar hann hugleiddi stöðuga breytingu alls sem er til, þá hóf hann að leita þess, sem er óbreytanlegt, en birtist samt í því hverfula.  Það kallaði hann „frummyndir“ eða „hugsjónir“.  Þegar við, sagði Platón, nefnum eitthvert hugtak, t.d. fegurð eða hugrekki, þá getum við gert það af því að til eru varanlegar myndir eða hugsjónir fegurðar og hugrekkis, sem búa eilífar og óumbreytanlegar að baki veruleikanum og birta okkur þessar eigindir.  Veröldin, sem við skynjum er því aðeins endurskin ósýnilegs hugsjónaheims. Þessar hugsjónir eða frummyndir á bak við náttúrulögmálin og efnisheiminn eru hinn sanni raunveruleiki.  Platón trúði því að maðurinn hefði ódauðlega sál og hún væri líkamanum æðri.  Sálin er það, sem gerir okkur að því sem við erum, sagði hann.  Það væri því brýnasta skylda hvers manns að auðga andann, svo að hann yrði guðunum samboðinn.

Aristóteles (384-322 f. Kr.) lærði í „Akademíunni“ hjá Platóni  Þegar meistarinn var allur flutti Aristóteles frá Aþenu og gerðist kennari Alexanders mikla. Heimkominn aftur til Aþenu setti hann á stofn sinn eigin heimspekiskóla „Lykeion“.  Hann brýndi nauðsyn þess að spyrja eftir orsök hlutanna. Öfugt við Platón taldi Aristóteles að frummyndirnar, „formin“, væru eiginleikar hlutanna og yllu því að þeir breyttust og þar sem Guð væri eina, hreina og fullkomna frummyndin, þá væri hann orsök og markmið allrar verðandi.  Kenningar Aristótelesar, sem skráðar voru á bækur af honum sjálfum og nemendum hans, spanna flest svið vísinda og þekkingar, þar á meðal rökfræði og siðfræði, náttúru- og eðlisfræði, stjórnmál og ljóðlist.

Kýníkarnir. Antisþenes (444-370 f. Kr.) hét einn nemenda Sókratesar.  Sá er talinn upphafsmaður kýnísku heimspekinnar í Aþenu. Nafnkunnastur kýníka var annars Díógenes frá Sínópe, borg við strendur Svarta hafsins.  Hann áleit að dyggðugt líferni færði hamingju, en hún væri ekki komin undir hverfulum hlutum eins og völdum, auðæfum eða góðri heilsu. Kýnísku heimspekingarnir höfðu ekkert fast aðsetur, heldur ferðuðust úr stað í stað, eins og sumir postulanna síðar.  Skilja má af 17. kapítula Postulasögunnar, versunum 16 til 34, að Aþeningar hafi haldið Pál postula verið föruheimspeking, þegar hann prédikaði á Aresarhæð. Ekki er fyllilega ljóst, hvers vegna hreyfingin fékk nafnið Kýníkar (gríska orðið „kýon“ þýðir hundur).  Ef til vill minntu kýníkarnir á hunda í því hve nægjusamir þeir voru, en um leið á stöðugum þeytingi og auk þess grimmir í gagnrýni sinni á það sem þeir álitu spillt samfélag.  En kannski vísar orðið til nafnsins „Kýnosarges,“ sem var skóli þar sem kýníkar komu saman að ræða heimspeki.

Stóuspekin er rakin til aðalhöfundar síns, sem Zenon  hét og var frá bænum Kítíum á Kýpur (336-261 f. Kr.) Gríska orðið „stóa“ þýðir súlnagöng.  Dró hreyfingin nafn sitt af því að Zenon og áhangendur hans voru vanir að safnast saman undir súlnaþaki, Stóa Poikíle, á norðurjaðri markaðstorgsins í Aþenu (sjá mynd). Stóumenn töldu, að veröldin eins og hún leggur sig væri guðdómleg vera og hinir ýmsu guðir ekkert annað en mismunandi nöfn á alheimsguðinum.  Náttúran öll væri því skyni gædd.  Dyggð álitu þeir að lifa í samhljóðan við náttúruna.  Sálarfrið fyndu þeir sem hefðu vit á því að greina í milli þess sem væri á þeirra valdi og hins sem væri það ekki;  enginn skyldi hirða hót um það, sem hann fengi hvort sem er engu um ráðið.  Stóumenn voru þeirrar skoðunar að fólk gæti lifað í samhljóðan við alheimsguðinn, sem þeir nefndu dyggð.  Þeir vildu að dyggðin (vitiborin orka náttúrunnar) væri höfð að leiðarljósi, en ekki skeytt um hitt (apatheia á grísku = sinnuleysi) sem skyggði á hana, svo sem auð, sællífi, lán eða ólán.  (Á íslensku er orðið „stóískur“ á okkar dögum notað um rólegan mann og þolinmóðan, sem ekki er uppnæmur fyrir smámunum, heldur tekur því sem að höndum ber „af stóískri ró.“)  Eins og þeir, er fylgdu í fótspor hans síðar, prédikaði Zenon jafnrétti kynjanna og var eindregið og ákaflega mótfallinn þrælahaldi.  Margt af því sem Stóumenn héldu fram kom vel heim við skoðanir hinna frumkristnu.  Aftur á móti trúðu þeir því ekki að Kristur hefði verið sannur Guð, játuðu ekki upprisu hans og höfnuðu því, að lifendur og dauðir ættu eftir að koma fyrir dóm.  Skrif Gyðingsins Philo frá Alexandríu (25 f.Kr. til 50 e. Kr.) eru lituð af viðhorfum Stóumanna.  Hið sama má segja um bréf Páls postula í Nýja testamenti (1Kor  7:32-35).

Epíkúringar voru kenndir við Epíkúros, sem uppi var í Aþenu um 342 til 270 f. Kr.  Þessum hópi heimspekinga var ánægjan, vellíðanin eftirsóttust gæða.  Rósemi (ataraxia á grísku) var talin stuðla að hamingju, og jafnframt bar að sneiða hjá sérhverju því sem sárt var.  Hvorki höfðu þeir átrúnað á örlögunum né voru þeir forlagatrúar.  Í stað þess trúðu þeir á frjálsan vilja. Með því að þeir gerðu ekkert úr því að yfirjarðnesk öfl hefðu nokkuð um líf manna að segja, litu ýmsir svo á að þeir væru guðleysingjar.  Þeir töldu, að sönn ánægja væri af því sprottin að ástunda réttlæti og lifa heilbrigðu, göfugu lífi.  En þeir lögðu áherslu á andann; sögðu innri fögnuð nautnum líkamans langtum dýrmætari. Epíkúringar höfðu vináttu manna í milli í miklum metum;  hverjum manni bæri að aðstoða sinn vin í leitinni að gleði og hamingju.  Þeir trúðu því, að dauðinn væri endalok alls.  Enginn skyldi þó óttast dauðann, því að dauður hefði maðurinn hlotið frið og lausn frá þjáningum.  Heimspeki epíkúringa naut líkast til mestrar hylli hjá fyrirmönnum rómverska heimsveldisins.

Gnostar er heiti, sem sagnfræðingar hafa notað um fleiri en einn trúarhóp á annarri og þriðju öldinni e. Kr.  Gnosis er gríska og þýðir þekking. Gnostar voru á því, að þeir byggju yfir sérstakri þekkingu, sem væri jafnvel öðrum hulin.  Margir sértrúarflokkar, sem þykja eiga heima undir samheitinu Gnostar, trúðu því að heiminum væri stýrt af illum öflum (sem kölluð eru „archons“).  Meðal þeirra töldu þeir vera sjálfan Guð Gamla testamentisins. Þessi illviljuðu öfl héldu öllu fólki föngnu í fjötrum vanvisku og þjáninga.  Gnostar hölluðust að því, að Jesús hefði verið andavera (fremur en raunveruleg manneskja) sem hefði verið send í þennan heim til þess að minna mannkynið á og leiða því fyrir sjónir, að það ætti kyn sitt að rekja til hins sanna Guðs.  Andaveran Kristur hefði sameinast manninum Jesú frá skírn hans til krossdauðans.  Kenningin hafði óheillavænleg áhrif á siðferði gnosta, þar sem því var haldið fram, að siðaboð Jesú hefðu einasta verið orð mannsins Jesú, og töldu þeir sig óbundna af þeim.   Þeir kváðu manneskjuna saman setta af líkama, sál og anda.  Þeim, sem lifðu til þess að þjóna líkamlegum hvötum einvörðungu, yrði ekki bjargað. Trú kristinna manna kynni að vísu að ávinna þeim nokkurs konar annars flokks hjálpræði, en ósvikna frelsun öðluðust þeir einir, er hlytu aðgang að æðri þekkingu (gnosis) á lífi andans og sálarinnar, þar sem guðsneistann í manninum væri að finna.  Á fyrstu öldum kirkjunnar keppti gnostisismi við kristindóminn og var raunar söfnuður útvalinna innan herbúða kristninnar.  Gnostar voru margir og fjölskrúðugir sértrúarhópar, en sagnfræðingum hefur samt tekist að greina þau sérkenni, sem þeim voru öllum sameiginleg.

Keisaradýrkunin.  Svo Gyðingar sem hinir fyrstu, kristnu menn áttu í höggi við keisaradýrkunina á öldunum næstu fyrir og eftir Krists burð.  Á fjórðu öld f. Kr. gerði Alexander mikli Makedóníukonungur, sem lagði undir sig mestöll Austurlönd nær, kröfu til þess að litið væri á hann sem guð.  Eftirmenn hans tóku mjög í sama streng.  Þeir kröfðust þess að þegnarnir tilbæðu sig eins og guði. Einn þeirra, Antíokkus IV. Epífanes, setti upp styttu af Seifi í musterinu í Jerúsalem.  Það varð til þess að Gyðingar, undir stjórn Makkabea, gerðu uppreisn 168-165 f. Kr. Í kjölfar hennar endurheimtu þeir musterið og urðu sjálfs sín ráðandi um skamma hríð.

Rómverskir keisarar, sem tóku Palestínu með hervaldi ári 63 f. Kr., héldu því líka fram, að þeir væru guðlegrar ættar.  Gaius Caligula (37-41 e Kr.) vildi reisa styttu af sjálfum sér í musterinu, en tók andvörpin áður en af því yrði.  Undir lok fyrstu aldar okkar tímatals fyrirskipaði Domitian keisari, að hann skyldi ávarpaður „drottinn og guð.“ Í Opinberunarbók Jóhannesar lesum við um skækju og dýr, sem trúlega eiga að tákna  rómverska heimsveldið og tilburði þess í þá veru að gera lýð Guðs að engu og koma í veg fyrir að hann tilbæði „lambið“ (Krist), en neyddist í staðinn til þess að auðsýna keisaranum lotningu, svo sem Guð væri (Opb 17).

Biblían og átrúnaður fornaldar 

Þegar Gyðingar og kristnir menn fluttu burt úr Jerúsalemsborg eftir að musterið hafði verið lagt í rústir árið 70 e. Kr. og tóku sér bólfestu í öðrum löndum rómverska heimsveldisins, varð fyrir þeim sá margvíslegur átrúnaður og ýmsu heimspekikenningar, sem lýst hefur verið hér í lesmálinu, og fjölmargt annað að auki.  Mikið af þessu andlega góssi stóðst engan veginn samjöfnuð við gyðinglega og kristna eingyðistrú.  Stundum henti það samt, sökum þessara kringumstæðna, að Gyðingar og kristnir tóku upp eða að öðrum kosti löguðu að sínum eigin átrúnaði sumt af trúarhugmyndum heimamanna, sem áður höfðu verið þeim ókunnar.  Af sjálfu leiðir, að bæði gyðingleg helgirit (Gamla testamentið) og Nýja testamentið hafa inni að halda beinar og óbeinar tilvísanir í þessar framandi hugmyndir. Það eflir skilning okkar á Bibliunni í heild, ef við gerum okkur grein fyrir þessu.